Koçgiri Ayaklanması: Ayaklanma nedenleri, icrası ve sonuçları

Anasayfa/Asya/Koçgiri Ayaklanması: Ayaklanma nedenleri, icrası ve sonuçları

Koçgiri Ayaklanması: Ayaklanma nedenleri, icrası ve sonuçları

Koçgiri aşiretince başlatılan “Koçgiri Ayaklanması” 23 Nisan 1920’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasından altı ay sonra; Ekim 1920-17 Haziran 1921 tarihleri arasında meydana gelmiştir.

Koçgiri ayaklanması sırasında Koçgiri aşireti; Suşehri, Hafik (Koçhisar), Kemah, Kuruçay, Ovacık, Zara, İmranlı, Divriği, Refahiye, Kangal ve çevresinde 135 köy ile en az 40.000 nüfustan oluşuyordu.

Koçgiri aşireti Sivas’tan Erzincan’a kadar uzanan bölgede Koçhisar, Zara, İmranlı, Suşehri, Refahiye, Kangal ve çevre köylerde yaşayan Alevi inançlı bir aşirettir. Sivas bölgesindeki Koçgiri aşireti bu tarihlerde Mustafa Paşa’nın oğulları İmranlı Bucak müdürü Haydar ile Alişan’ın liderliğinde isyan hazırlığı içindeydiler. Haydar, Kürdistan Teali ve Teavun Cemiyeti’nin bir şubesini İmranlı bölgesinde açmıştı.

Koçgiri Ayaklanması

Bilindiği gibi 1920 başlarında Paris barış konferansında bağımsız Ermenistan ve Kürdistan tezlerini savunan Ermeni Bogos Paşa ile Kürt Şerif Paşa burada bir Kürdistan ve Ermenistan devletinin kurulması için anlaşmışlardı. İstanbul’daki cemiyetin kurucusu Şeyh Abdulkadir bölgeye gerekli talimatları verdiği gibi, her türlü yardımı da sağlıyordu. İmranlı’daki derneğin sekreteri olan Musaoğlu Alişir, “Jepin” adlı bir gazete çıkarıyor ve Kürtçülük propagandası yapıyordu. Kürdistan Teali Cemiyeti, Alişan Bey’i Dersim’e göndererek burada da teşkilatlanmanın tamamlanmasını istemişti. Alişan Bey, Baytar Nuri  ile birlikte Dersim teşkilatını kurdular. Baytar Nuri aynı teşkilatlanmayı Zara, Divriği, Kangal ve Hafik ilçeleriyle Beypınar, Celalli, Sincan, Hamo, Zınara ve Domurca bucaklarında da gerçekleştirdi.

Baytar Nuri, 1921 yılı başlarında, başta “Cangaben” ve “Kurmeşan” aşiretleri olmak üzere birçok aşiret reisinin katıldığı Kangal’ın Yellice nahiyesinde Hüseyin Abdal tekkesindeki toplantıyı takiben harekete geçti. Toplantıda, Sevr Antlaşmasının uygulanması, Diyarbakır, Van, Bitlis, Elazığ, Dersim ve Koçgiri’yi kapsayan bölgede bir Kürdistan devletinin kurulması kabul edildi.

Nuri Dersimi alınan kararı şu şekilde belirtmektedir; “Programımız şu idi: İlk önce Dersim’de Kürdistan istiklali ilan edilecek; Hozat’a Kürdistan bayrağı çekilecek; Kürt milli kuvveti Erzincan, Elaziz, Malatya istikametinde Sivas’a doğru hareket ederek Ankara Hükümeti’nden resmen Kürdistan istiklalini tanımasını isteyecekti. Türkler bu isteği kabul edeceklerdi. Çünkü, isteğimiz silah kuvvetiyle desteklenmiş olacaktı. İlk adımı başarıyla attıktan sonra bütün Kürdistan’ın bizimle işbirliği yapacağına şüphe yoktu. Çünkü milli kurtuluş ve ecnebi boyunduruğunu kırıp atmak milli vakarı olan her Kürdün emeli idi.”

Koçgiri ayaklanması: Ayaklanmanın başlaması ve hızla yayılması

Süratle hazırlanan asiler Temmuz ayında harekete geçtiler. İsyanın elebaşıları arasında Alişan ve Haydar Beyler, Naki, Azamet, Kör Rıfad, Zalim Çavuş, Mahmut Bey, Baytar Nuri, Polis Munzur, Eczaa Halil sayılabilir. Alişir, Ekim 1920 tarihinde yanına aldığı 150 kişi ile Kemah köylerine saldırdı. Bunların üzerine gönderilecek milis kuvvetleri batı ile meşguldü. Yıldızeli ayaklanmasına katılan Şadan aşiretinden asıl adı Hüseyin olan Zalim Çavuş ve 30 kişilik çetesi bölgeye gelmişti. Sivas’ta yeni kurulan 6. Süvari Alayı Zara’ya alındı. Ancak kış sebebiyle Şubat 1921’e kadar Zara’da kalan bu Alay bilahare İmranlı’ya geldi.

Editörün Önerisi >>  Kürt isyanları: Cumhuriyet dönemindeki Kürt isyanları

Zalim Çavuş ve çetesini tenkille görevlendirilen Alay’ın İmranlı’ya gelmesi hainlerin karşı propagandalarına sebep oldu. 5 Mart 1921 tarihinde Kör Rıfat, Karamanlı Nuri, 6. Süvari Alayı’nın Zara’ya gitmesini. istediler. Alaya gözdağı vermek için 1000 kişi kadar bir kalabalıkla Yasıfatı köyünü işgal ettiler. Asilerin teklifini reddeden Binbaşı Halis komutasındaki Alay’a saldıran asiler, Binbaşı Halis ve bazı subayları kurşuna dizerek şehit ettiler.

Koçgiri isyanı: Milli mücadele hareketine bir ihanet daha!

Milli Mücadele hareketi yeni bir ihanetle karşı karşıyaydı. Bucak müdürlüğünü de yapan Haydar, kardeşi Alişan’a mektup yazarak, her kabileden 50’şer kişinin toplanarak Koçgiri’ye yardıma gelmesini istedi.

Alişan bunun üzerine 500 adamıyla Fırat’ı geçerek Kuruçay üzerinden İmranlı’ya geldi. Yollarda bütün silahsız Türk köylerini yağmaladı. Türk halkını ise katletti. Bu olay ise bölgede yıllarca süren intikam arzularının temelini teşkil etti. Sivas valisinin asileri yumuşatma isteğine Hozat aşireti reisleri asileri destekleyecekleri şeklinde cevap verdiler. Diğer yandan Ankara Hükümeti bölge halkının da saygı gösterdiği Şefik Bey’i Zara’ya gönderdi ise de nasihat fayda vermedi.

Koçgiri isyanı bölgesinde sıkıyönetim ilanı

Bunun üzerine 10 Mart 1921 ‘de Elazığ ili Erzincan sancağı ve Sivas ilinin Divriği ve Zara ilçelerinde sıkıyönetim ilan edildi Nurettin Paşa’da Koçgiri ayaklanmasını bastırmaya memur edildi.

Bu sırada;

  • 13 Mart’ta Alişir, Erzincan’ı yağmaladı.
  • 12 Mart’ta da Kemah bölgesi Türk köyleri yağma ve katliama uğradı. Ermeniler’in yaptıkları katliamları andırır şekilde Türk köyleri can ve mal kaybına uğradı.
  • 23 Mart’da Erzincan’ın güneybatısını yağmalayan asiler Buluca bucağını da basmışlardı.
  • 26 Mart’ta Alişan’ın, Pülümür aşiretlerini de isyana katılma çağrısına bu aşiretler uymadı ve Hükümet yanında yer aldılar.
  • 27 Mart’ta Suşehri’ni basan asiler bazı evleri yağmaladılar.
  • 30 Mart-3 Nisan arasında Zara güneyindeki köyler kendilerini asilere karşı koruyarak asileri püskürttüler.
  • 5 Nisan’da Alişir, Alişan ve Dersimli aşiretlerin Refahiye’ye yaptıkları taarruz Topal Osman Ağa komutasındaki Giresun Alayı tarafından püskürtüldü. Asiler 60 kadar ölü vererek kaçmak zorunda kaldılar.
  • 6 Nisan’daki çarpışmalarda Zara bölgesinde asiler tekrar yenilgiye uğradı.
Editörün Önerisi >>  Güney Kore kalkınma stratejisi: Tarım ülkesi Güney Kore nasıl sanayi ülkesi oldu?

Çorumözü yönüne kaçan asilerden Karamanlı Nuri öldürüldü. Zara, Koçhisar, Kangal ve Divriği’de halk asilere karşı hazırlanmaya başlamıştı. 8 Nisan tarihinde asiler hükümete başvurarak bazı isteklerde bulundular. İstekleri Koçgiri bölgesinde bir vilayetin kurulması, valiliğine ise bir Kürt’ün atanması, muavininin ise Türk olması şeklinde idi. Teklif Hükümet tarafından reddedildi.

Bu sırada tenkille görevli Merkez Ordusu, 11 Nisan’da harekete geçmişti. 22 Nisan’a kadar süren harekat sırasında asiler dağıtıldı. Bölge isyancılardan temizlendi.

27 Nisan-24 Mayıs tarihleri arasında 15’den fazla çarpışma veren milli kuvvetler 500 kadar asiyi öldürmüşler, ama asi liderler bölgeden kaçmışlardı.

Koçgiri ayaklanması: Hainlerin son çırpınışları

30 Mayıs günü Dersim’den Ilıç’a 500 kadar asi saldırdıysa da ağır bir yenilgiye uğratıldılar.

Haziran 1920 tarihinde Koçgiri ayaklanmasını tezgahlayan Haydar, kardeşi Alişan ve 32 asi ileri geleni 500 kadar adamlarıyla teslim olmak zorunda kaldılar.

Nurettin Paşa, 17 Haziran 1921 tarihinde isyanın bastırılmasının akabinde hükümete çekmiş olduğu telgrafta durumu bildiriyor ve hükümete bazı tavsiyelerde bulunuyordu ve; “Bu olaylardan ders alınmasını, felaketlerin, ihanetlerin tekrarlanmaması için bölgede daha esaslı ve ciddi bir operasyonun yapılmasını, asi köylerinin dağıtılmasını” Genelkurmay’a bildiriyordu.

Ancak Doğulu milletvekillerinin tepkisiyle karşılaşan bu teklif reddedildiği gibi Nureddin Paşa’da görevinden alındı. Üstelik isyan elebaşılarının affı için çalışmalar yapılmaya başlandı.

Yunanlıların Anadoluyu işgale yeltendiği 2 nci İnönü Savaşı (23 Mart – 1 Nisan 1921) dönemine rastlayan bu ihanetin yapılmasında, Türklüğü yeryüzünden silmek isteyen İtilaf Kuvvetlerinin rolü şüphesiz çoktur. Özellikle kendi menfaatleri için kandırılmış ve maiyetlerindeki masum kitleleri sürüklemiş asi-hain liderler hiçbir başarı sağlayamadıkları gibi bölgede kardeşlik havasının bozulmasına ve düşmanlık duygularının kökleşmesine de sebep olmuşlardır.

Kaynak:

¹ Prof.Dr. Abdülhaluk Çay, Her Yönüyle Kürt Dosyası (Temmuz 1993)

² Anadolu’da İsyanlar

Ahmet AKIN , (E) Topçu Kurmay Albay


Yazan | 2017-04-15T22:31:14+00:00 Nisan 15th, 2017|Asya|Koçgiri Ayaklanması: Ayaklanma nedenleri, icrası ve sonuçları için yorumlar kapalı

Yazar Hakkında:

K.K.K’lığından emekli topçu kurmay albay. Kara Harp Okulu, Kara Harp Akademisi ve Silahlı Kuvvetler Akademisi’nden mezun. 11 yıldan fazla süreyle NATO'da görev yaptı. Çok iyi seviyede Almanca ve İngilizce bilir. NATO, Küresel Siyaset, Küresel Terörizm konularında serbest yazar.
%d blogcu bunu beğendi:
/* Omit closing PHP tag to avoid "Headers already sent" issues. */