Küresel ekonomik krizler ve ekonomik krizlerin yayılması

//Küresel ekonomik krizler ve ekonomik krizlerin yayılması

Küresel ekonomik krizler ve ekonomik krizlerin yayılması

‘Küresel ekonomik krizler’in yayılması, virüs gibi bulaşması önlenemiyor. Acaba ekonomik krizler niçin yayılıyor? Küresel ekonomik krizlerin yayılması önlenemez mi?

Keynesci ilkeler ve küresel ekonomik krizler

1945 sonrasında Batılı hükümetler, canlanma ve çöküş eğilimlerine karşı tedbirler öneren Keynesci ilkeleri uygulamaya başladılar. İstikrarsızlıkların önlenmesi ve “küresel ekonomik krizler”in yayılması konusunda başarılı olabileceklerini sandılar. Hatta kapitalizmin önde gelen hükümetleri ekonomik krizlerin yayılması ya da bulaşmasına imkan olmadığına yaygın bir biçimde inanıyorlardı.

Keynescilik küresel ekonomik krizler karşısında çaresiz mi?

Keynesciliğe olan inanç, 1970’lerin stagflasyon kriziyle ve ardından laissez-faire düşüncesinin neo-liberalizm biçiminde yeniden dirilişiyle hızla azaldı.

  • Stagflasyon, ekonomik durgunluk ile yüksek enflasyonun aynı anda yaşandığı durumdur. 
  • Laissez-faire, ekonomiye müdahale edilmemesi halidir.

Keynesciliğe olan inancın azalması, “global ekonomik krizler”in bulaşmasına yönelik eğilimi daha da artırdı. Kaygılar, kapitalist sistemdeki ekonomik krizlere çare olmak yerine, küresel ekonomik krizlerin yayılma olasılığını artırdı.

Malileşme nedir?

Şirketlerin, kamu kuruluşlarının ve birey olarak vatandaşların bütçelerinin, harcamalarını artırmaları için borçlanmalarına olanak verecek şekilde yeniden yapılandırılmasıdır.

Ekonomik döngü nedir?

Bazen ticaret döngüsü olarak da adlandırılan, ekonomik faaliyetlerin düzeyinin, zaman içerisindeki düzenli salınımlarıdır.

Küreselleşmiş mali sistemin doğuşu

Mali piyasalar, spekülatif balonların bir sonucu olarak dalgalanma ve istikrarsızlığa hep müsait olmuştur. Fakat küreselleşmiş mali sistemin doğuşu bu eğilimleri daha da belirginleştirmiştir. Devletleri, küresel piyasaların olumsuz etkilerine açarak daha savunmasız bırakmıştır. Ekonomik krizlerin yayılması konusu her kesimden bilim insanını tedirgin etmiştir. Bu durum, Susan Strange’in (1986) ‘kumarhane kapitalizmi’ olarak adlandırdığı durumu yaratmıştır.

Susan Strange’e göre ekonomik krizlerin yayılması

Susan Strange’e göre, büyük miktardaki ‘çılgın paralar’ dünya üzerinde dolaşmaktadır. İstikrarsızlığa sebep olmakta ve bir ülkedeki mali sıkıntıların diğer ülkelere bulaşma eğilimi göstermesi (contagion) olgusunu yaratmaktadır.

Yapay ekonomik canlanmalar çöküşler yaratabilmekte, küresel spekülatörlere büyük kazançlar sağlamaktadır.

Küresel mali hareketler, reel ekonomilerin performansından bir nebze kopuktur. Mali balonların oluşma eğilimi, değişen ölçülerde de olsa, aynı zamanda dünya çapındaki banka ve mali kuruluşlarda yerleşmiş bir ikramiye kültürü ile bağlantılıdır. Büyük ikramiye ödemeleri, kısa vadeli riskler almayı teşvik etmektedir. Banka ve mili kurumları daha güvensiz ve hatta balon patladığında çöküşe karşı daha savunmasız hale getirmiştir.

Kumarhane kapitalizmi

Kumarhane kapitalizminin ekonomik istikrarsızlığı ve mali krizlere olan eğilimi, 1990’ların ortalarından beri Meksika, Doğu ve Güneydoğu Asya, Brezilya, Arjantin ve diğer yerlerde görülmüştür.

  • 2008 küresel mali krizi öncesinde bu tür krizlerin en ciddi ve en kapsamlısı Asya mali kriziydi. Asya krizi, Tayland’da para birimi olan baht’ın hükümet tarafından devalüe edileceği beklentisi doğrultusunda, spekülatörlerin sert satışlar yapması ve dolayısıyla beklentileri gerçeğe dönüştürmesi sonucunda 1997 Temmuz ayında başladı.
  • Kore’de başlayan ekonomik kriz hızla yayıldı. Benzer spekülatif saldırılar Endonezya, Malezya, Güney Kore‘nin yanında Hong Kong ve Tayvan ve hatta karmaşaya çekme tehlikesiyle Çin‘e karşı da yapıldı. Bu durum, klasik mali bulaşmaya yol açtı. Hükümetler bütün döviz rezervlerini kullanırken ekonomik üretim azaldı, işsizlik arttı ve ücretlerde keskin düşüşler oldu.
  • 1997’nin sonunda Güneydoğu Asya’nın tamamı, küresel ekonominin tümünün istikrarını bozma tehlikesi içeren mali krizle karşı karşıya kaldı. Ekonomik krizler çevre ülkelere de yayıldı.
  • IMF’nin Tayland, Endonezya ve Güney Kore’ye mali yardım fonları sağlaması, mali istikrar ve aşamalı olarak ekonomik toparlanmayı beraberinde getirdi. Fakat bunun maliyeti, mali piyasaların liberalizasyonu ve dolayısıyla iç piyasada ekonomik kontrolün azaltılması oldu.
  • Aksine hareketle, IMF baskılarına direnen ve sermaye kontrolleri oluşturan Malezya, sınır ötesi hızlı sermaye akışının devam etmesini önlemede başarılı oldu.

Asya mali krizinden alınan dersler

Doğu ve Güneydoğu Asya’nın büyük bir kısmında ve özellikle ‘kaplan ekonomiler’inde 1960’lar ve 1990’lar arasındaki yüksek büyüme sağlandı. Büyümeye rağmen, Asya mali krizi, aynı zamanda, mali piyasaların performansıyla ‘reel ekonomi’ninki arasındaki kopukluğu gözler önüne serdi.

Kumarhane kapitalizmi nedir?

Finansal sermayenin spekülasyona yönelik olarak artırılmasına yatkınlığı nedeniyle çok değişken ve öngörülemez bir kapitalizm türüdür.

Bulaşma (contagion) nedir?

Dünyanın bir bölgesindeki krizin uyardığı yatırımcıların, dünyanın diğer bölgelerindeki paralarını geri çekme eğilimi ve dolayısıyla paniğin, başlangıçtaki kapsamının çok ötesine yayılması.

2007-2009 küresel ekonomik krizleri

2007-2009 küresel mali krizi, geniş çevreler tarafından Büyük Buhran‘dan beri en ciddi mali kriz olarak görülür. Bu kriz aynı zamanda, özellikle finansal düzenlemeleri daha ileri aşamalara taşıyan ve artan bir kamu ve özel sektör borcuna sahip ülkelerde, küresel ekonominin daha derin ve daha ciddi istikrarsızlıklarına dikkat çekti. Fakat bu kez ekonomik krizin bulaşması, etkileri açısından sadece bölgesel değil küresel oldu.

George Soros‘a göre küresel ekonomik krizler

George Soros‘a (2008) göre, küresel mali krize ve ardından küresel ekonomik krize dönüşen kredi krizi, önceki hakim neo-liberal ekonomik düşünceyi destekleyen piyasa köktenciliğinin  başarısızlığını yansıtıyordu.

  • Piyasa köktenciliği: Piyasa mekanizmalarının bütün ekonomik ve toplumsal sorunlara çözümler önerdiği düşüncesini yansıtan ve piyasaya olan mutlak inanç.

Küresel ekonomik krizler ve kaynak dağılımı

Rasyonel (akılcı) ve en verimli kullanıma yönelik kaynak dağılımını sağlayacak mükemmel bilgi temelinde tepki vermek yerine, Soros, varlık fiyatlarının sadece piyasa esasları tarafından belirlenmediği, aynı zamanda onları etkilediği bir yeni paradigmaya (model) dikkat çekmiştir.

Dolayısıyla düzenlemelerden sıyrılan mali piyasalar, yaklaşık 25 yıl boyunca ağır ve sürdürülemez borç şeklinde süper balonlar üretilmesine izin vermiştir.

Bu süper balon patladığında, büyük miktarlarda ticareti yapılmış olan mali araçların (bono, tahvil ve türevler gibi), birden bire neredeyse değersiz olduğu ortaya çıkmıştır.

Bu tür bir değerlendirme, mali krizler karşısında en uygun tepkinin, hem ulusal hem de küresel düzeyde yeni mali düzenleme çerçeveleri oluşturmak olduğu anlamına gelmektedir.

Küresel ekonomik krizlerin sonuçları

Kredi zorluklarının ve küresel mali krizin kapsamlı sonuçlarının ortaya çıkması yıllar alacaktır. Bazılarına göre bunlar, finansal temeli büyüme modelinin dramatik başarısızlığına işaret edecek şekilde neo-liberal küreselleşmenin sonunu ya da en azından sonun başlangıcını getirecektir. Buna karşı diğerleri, krizin, küresel ekonominin temelindeki toparlanma yeteneğini gösterdiğini ileri sürerek, dönemsel istikrarsızlıkların, otuz yıllık büyüme karşılığında ödemeye değer bir maliyet olduğunu vurgulamaktadır. Bununla birlikte aynen ABD’de başlamasına rağmen sonuçta ekonomik hegemonyanın İngiltere’den ABD’ye taşınmasına neden olan Büyük Buhran‘da olduğu gibi krizin, küresel ekonominin güç dengelerindeki değişimi hızlandıracağı konusunda genel bir uzlaşı vardır.

Neo-liberal kapitalizmin kusurları

ABD önderliğindeki neo-liberal kapitalizmin açığa çıkan kusurları doğrultusunda ekonomisi köklü bir yeniden örgütlenme ve yeniden yönlendirilme ihtiyacı duyan ABD’nin, 2007-2009 krizinde hasar gördüğü yönünde genel bir kanaat vardır.

Kim küresel güç olmak ister?

Diğer taraftan, Çin de dahil olmak üzere başka hiçbir gücün onun yerine küresel liderliği üstlenme istek ve kapasitesine sahip olmaması nedeniyle Başkan Obama yönetimindeki ABD, küresel daralma sorununu çözme çabalarında önderliği üstlenmiştir.

Çin küresel ekonomik krizler sonucu güçlendi mi?

Buna rağmen, Batılı devletlerle karşılaştırıldığında bankacılık sisteminin kesinlikle daha dirençli olduğunu ve Amerikan ekonomisinden ne ölçüde ayrıştığını gösteren Çin’in, krizden nispeten daha güçlü bir konumda çıkma olasılığı vardır.

Yine Çin’in sanayi ürünlerinde artan hakimiyetinin, Amerikan doları alımına dayalı ucuz döviz kuru tarafından desteklenmesinden dolayı Amerikan ve Çin ekonomileri ortak yaşamsal olarak bağlantılıdır. Buna bağlı olarak sermaye Doğu’dan Batı’ya akmıştır: 2007’de ABD, dünyadan 800 milyar dolar borç alırken Çin, çoğu ABD’ye borç verilen 200 milyar dolar cari fazla vermiştir.

Küresel ekonominin gelecekteki şekli

Pek çok bakımdan küresel ekonominin gelecekteki şekli ve yönü ve aslında 21. Yüzyıl dünya düzeninin doğası, ABD-Çin ilişkisinin ortak yaşamsal kalmaya devam edip etmeyeceğine veya güvensizlik ve rekabetin artışıyla birlikte dağılıp dağılmayacağına bağlıdır.

Son yıllarda yaşanan küresel ekonomik krizler

  • Meksika ekonomik krizi: 1994-1995 Meksika peso’sunun ani devalüasyonuyla Meksika ekonomik krizinin başlaması ve Latin Amerika’nın diğer ülkelerini etkilemesi (‘Tekila etkisi’)
  • Güneydoğu Asya ekonomik krizi: 1997-1998 Baht’ın çöküşüyle Tayland’da Asya mali krizinin başlaması ve kurların düşüp borsanın çöktüğü Japonya ve Güneydoğu Asya’nın büyük bir kısmına sıçraması.
  • Rusya ekonomik krizi: 1998 Asya mali krizinin ardından düşen mal fiyatları bağlamında, Rus mali kriziyle hisse, bono ve döviz piyasalarında çöküş yaşanması.
  • Arjantin ekonomik krizi: 1999-2002 Düşen gayri safi yurtiçi hasıla bağlamında Arjantin ekonomisinde yatırımcı güveninin kaybedilmesi ve ülkeden para kaçışının başlamasıyla Arjantin ekonomik krizinin başlaması.
  • Nokta.com krizi: 2000 Bilgi teknolojileriyle ilgili hisse senetlerinde 1998’den itibaren yaşanan spekülatif ve ani yükselişlerin ardından ‘nokta-cam’ balonunun patlamasıyla nokta-com krizi.
  • Uruguay ekonomik krizi: 2002 Uruguay bankacılık krizinde, Arjantin ekonomisindeki erimeyle bağlantılı olarak Uruguay ekonomisi hakkındaki kaygılar neticesinde kitlesel olarak bankalara yönelinmesi.
  • Küresel ekonomik krizler: 2007-2008 Amerikan alt-gelir grubu ipotek krizinin “küresel ekonomik krizler”i başlatması.
  • 2007-2009 Küresel ekonomik krizleri

Kaynaklar:

¹Andrew Heywood, Küresel Siyaset, Adres yayınları (2014)

² Global Research

Ahmet AKIN, (E) Topçu Kurmay Albay

Yazan | 2017-08-04T15:50:50+00:00 Mart 3rd, 2017|Ekonomi|Küresel ekonomik krizler ve ekonomik krizlerin yayılması için yorumlar kapalı

Yazar Hakkında:

K.K.K’lığından emekli topçu kurmay albay. Kara Harp Okulu, Kara Harp Akademisi ve Silahlı Kuvvetler Akademisi’nden mezun. 11 yıldan fazla süreyle NATO'da görev yaptı. Çok iyi seviyede Almanca ve İngilizce bilir. NATO, Küresel Siyaset, Küresel Terörizm konularında serbest yazar.
%d blogcu bunu beğendi: